Mart ortasında Van Gölü kıyıları birdenbire hareketlenir. Balıkçı tekneleri Edremit sahilinden Gevaş’a kadar uzanan kıyı boyunca dizilir; olta, serpme ve uzatma ağları hazırlanmaya başlanır. Bu telaşın sebebi yılın en önemli balık avı sezonu: İnci kefali göçü.
İnci Kefali Neden Özel?
Chalcalburnus tarichi, dünyada yalnızca Van Gölü havzasında yaşar. Tatlı suya ihtiyaç duyan bu endemik tür, her ilkbahar üreme için gölü besleyen derelere — başta Karasu, Kuzgun ve Engil çaylarına — yığınlar halinde göç eder. Bu göç, aynı zamanda yüzyıllık bir yerel geçim kaynağıdır. Van’ın kıyı köylerinde balıkçılık pek çok hane için ek gelir, kimilerinde ise asıl geçim demektir.
Sezon Takvimi ve Avlanma Kuralları
İnci kefali için avlanma sezonu genellikle 15 Mart – 15 Mayıs arasında resmi olarak açık tutulur; ancak yıldan yıla su sıcaklığına ve göç yoğunluğuna göre Su Ürünleri Müdürlüğü tarih ayarlaması yapabilir. Dere ağzı yasak bölgeleri her sezon yeniden belirleniyor: derelerin gölü döktüğü ilk 200 metre genellikle koruma altında. Bu kurala uymayan balıkçılara 2023 itibarıyla 2.500 TL ile 7.500 TL arasında idari para cezası uygulandığı kayıt altında.
Geçmişle Kıyaslandığında Stok Durumu
1980’lerin sonunda Van Gölü havzasındaki incikefalisi popülasyonunun ciddi biçimde gerilediği görülmüştü. Bunun başlıca nedenleri arasında dere ağızlarının tahrip edilmesi, kontrolsüz sulama kanalları ve kaçak avlanma sayılıyordu. 2000’li yılların ortasında başlatılan koruma projeleri ve Tarım ve Orman Bakanlığı’nın bölgesel kota uygulamaları kısmen işe yaradı. Son birkaç sezonda Edremit ve Gevaş Balıkçı Kooperatifleri kayıtlarına göre sezonluk av miktarı tekrar artış eğilimine girdi; ancak uzmanlar stokların 1970’lerin düzeyine henüz ulaşmadığını vurguluyor.
Yerel Ekonomiye Katkı
İnci kefali sadece avlanmıyor; kurutularak, tuzlanarak ya da taze olarak satılıyor. Gevaş Pazarı’nda Nisan ayının ilk haftalarında taze incikefalisi 80-120 TL/kg bandında alıcı buluyor. Kurutulmuş ürün ise Ağustos’ta bile talep görüyor ve Van merkezindeki aktarlar aracılığıyla İstanbul’a kadar ihraç ediliyor. Küçük çaplı bu değer zinciri, kıyı köylerinde doğrudan istihdam yaratıyor.
Kaçak Avla Mücadele: Kolay Değil
Yasadışı elektroşok avı, özellikle sezon öncesinde ve dere ağızlarında hâlâ görülen bir sorun. Sahil Güvenlik ile il jandarması ortak devriye yapıyor; ancak Van Gölü’nün 3.755 km²’lik yüzeyini küçük bir ekiple denetlemek zor. 2024’te Gevaş-Edremit hattında mahkemeye taşınan 11 kaçak avcı davası, caydırıcılığın artırılması yönünde bir sinyal olarak değerlendirilebilir.
Balıkçı Köylerinden Notlar
Gevaş’ın Başkale Mahallesi sakinleri, sezona tekneleri yanı sıra misafir ağırlama alışkanlığıyla da hazırlanıyor. Şehir merkezinden gelen meraklılar için bazı balıkçılar ücretli tekne turu bile düzenliyor; sabah 5’te açılan teknelere binen şehirliler hem av sürecini izliyor hem de taze balığı kıyıda pişirip yiyor. Bu küçük çaplı “balıkçı turizmi” henüz organize değil ama yerel kalkınma açısından potansiyeli tartışılıyor.
İnci kefali sezonunu takip etmek isteyenler için en güvenilir kaynak, Van İl Tarım ve Orman Müdürlüğü’nün yıllık avlanma takvimi ilanlarıdır. Kıyı köylerine sezon başı uğrayanlar ise takvime gerek duymadan göçü doğrudan gözlemleyebilir.