Aralık’ın ilk haftasında Van’ın yüksek köylerinde elektrik tellerinin üzerinde buz sarkıtları oluşmaya başlar. Kasım’dan bu yana devam eden hazırlık süreci artık sona yaklaşmıştır; kışı karşılayan köylüler için sonbahar aslında bir yarış mevsimi.
Yakıt Stoku: İlk ve En Kritik Hazırlık
Van’ın yüksek rakımlı köyleri — Çatak, Saray, Başkale çevresi — Aralık-Mart arasında kar nedeniyle yollarının kapanma riskiyle yaşıyor. Bu yüzden kışlık yakıt Ekim başında tamamlanmış olmalı. Odun yakacaklar için istere (taşıma ücreti dahil fiyat) Kasım’a kaldığında yüzde 20-30 artıyor. Kömür depolarına sahip haneler, Eylül-Ekim arasında yıllık ihtiyaçlarını karşılayacak miktarı topluyor. 2024 kışında Gevaş’ın dağlık mahallelerinde yol kapanması nedeniyle yakıt ulaşamaması sorunu yaşandı; bu durum, kömür ve odun stoku meselesini bir lüks değil zorunluluk haline getiriyor.
Hayvan Bakımı ve Ahır Hazırlığı
Büyükbaş ve küçükbaş hayvan yetiştiren haneler için kış hazırlığının ikinci büyük kalemi: yem stoğu ve ahır koşullaması. Saman balyaları Ağustos-Eylül’de yığılan mahalle aralarından Kasım’da ahır kenarlarına taşınır. Ahır duvarlarındaki çatlaklar tıkanır, kapılar yalıtılır. Van’ın bazı köylerinde büyükbaş hayvanları kış boyunca dışarıya çıkarılmıyor; bu altı ay boyunca günlük sulama ve yem verimi düzenli yapılmakta. Veteriner erişimi kış döneminde azaldığından Ekim’de hayvan sağlığı kontrolü yaptırmak, kışın pahalı kayıpların önüne geçiyor.
Gıda Saklama Gelenekleri
Van mutfağının kışlık gıda saklama kültürü zengin ve pratik:
- Kavut: Kavrulmuş arpa unu; hazırlanması kolay, uzun süre bozulmuyor. Özellikle yüksek köylerde kışın temel bir öğün bileşeni.
- Tulum peyniri: Eylül-Ekim’de yapılan peynirlerin çam kabuğu içinde ya da küp içinde bekletilmesi; kış boyunca sofraları tamamlıyor.
- Bulgur ve pirinç stoku: Şehre inişin güç olduğu aylara yönelik 3-4 aylık tahıl stoğu. Kapalı kap ve serin-kuru ortam şartı.
- Kurutulmuş sebze: Salça yapımı ve domates-biber kurutma Ağustos’ta başlıyor. Bazı hanelerde kışlık salamura (turşu) küpleri hâlâ kullanılıyor.
Isınma: Sobadan Kalorifer Farkı
Van’ın köylerinde merkezi kalorifer nadir. Çoğu hane katı yakıtlı soba veya kombili odun sobası kullanıyor. Kimi evlerde soba hem ısıtıyor hem çay demliyor hem de sofra hazırlığında kullanılıyor; bu çok işlevlilik kış aylarında sosyal bir merkeze dönüşüyor. Şehir merkezinde doğalgaz 2010’dan bu yana yaygın; ancak ilçe ve köylere doğal gaz hattı henüz çok az yerde ulaştı. Bu fark, Van’ın şehir-kırsal ısıtma ekonomisini önemli ölçüde ayırıyor.
Yollar Kapandığında: Resmi Mekanizma
Van Özel İdaresi ve İl Jandarması Komutanlığı, kış döneminde köy yolu açma ekipleri işletiyor. Kar kalınlığının 1 metreyi geçtiği dönemlerde öncelik sıralaması şu şekilde: ilk yolu açılacaklar nüfusu fazla ve sağlık merkezi olan köyler. Küçük mezralar haftalarca bekleyebiliyor. Bu nedenle Van’ın dağlık köylerinde sağlıkla ilgili randevular kış öncesinde tamamlanıyor; öngörülemeyen durumlar için de muhtar koordinasyonuyla komşu köyler arasında gayri resmi bir yardım ağı işliyor.
Kış Toplumsal Yaşamı
Uzun kış geceleri Van köylerinde özellikle kadınlar arasında yün eğirme, dokuma ve el işi toplantılarını canlandırıyor. Bu toplantılar hem sosyal hem pratik: yeni gelinler dokumanın inceliklerini öğreniyor, yaşlılar hikayeleriyle bağlamı kuruyor. Bu geleneğin bazı köylerde canlı, bazılarında ise neredeyse unutulmuş olduğu dikkat çekiyor; göç ve televizyon bu değişimde belirleyici.
Van kışı, şehir merkezinde bile hafife alınmaması gereken bir mevsim. Köy hayatındaysa her kış ayrı bir hesap kitap gerektiriyor. Bu hesabı güzel yapanlar için uzun ama katlanılır, hatta kendine özgü bir huzur taşıyan bir kış çıkıyor ortaya.